สรุปเนื้อหา กม.แพ่ง1 การควบคุมการแสดงเจตนา

หน่วยที่ 8 การควบคุมการแสดงเจตนา

สารบาญ

ความหมายของนิติกรรม โมฆะกรรม การแสดงเจตนาที่ไม่ตรงกับเจตนาที่แท้จริง เจตนาซ่อนเร้น เจตนาลวง นิติกรรมอำพราง การแสดงเจตนาโดยวิปริต เจตนาโดยสำคัญผิด เจตนาโดยถูกกลฉ้อฉล เจตนาโดยถูกข่มขู่

ความหมายของนิติกรรม  มาตรา 149 “นิติกรรม หมายความว่า การใดๆอันทำโดยชอบด้วยกฎหมาย และด้วยใจสมัครมุ่งตรง ต่อการผูกนิติสัมพันธ์ขึ้นระหว่างบุคคลเพื่อจะก่อ เปลี่ยนแปลง สงวน หรือระงับซึ่งสิทธิ”

อธิบาย

    จากมาตรา 149 นิติกรรมมีองค์ประกอบ ดังนี้คือ

1.นิติกรรมเป็นการกระทำของบุคคลโดยการแสดงเจตนา (ชัดแจ้ง, ปริยาย, นิ่ง)

2.การกระทำต้องชอบด้วยกฎหมาย (ไม่ชอบด้วย กม. ดู ม.150 – 153)

3.เป็นการกระทำด้วยความสมัครใจ มิได้ถูกหลอกลวง สำคัญผิด หรือถูกข่มขู่

4.มุ่งโดยตรงต่อการผูกนิติสัมพันธ์

5.ก่อให้เกิดความเคลื่อนไหวในสิทธิ ได้แก่

ก่อสิทธิ เช่น การทำสัญญาต่างๆ

เปลี่ยนแปลงสิทธิ เช่น การแปลงหนี้ใหม่

โอนสิทธิ เช่น โอนสิทธิเรียกร้อง

สงวนสิทธิ เช่น การรับสภาพหนี้

ระงับสิทธิ เช่น การชำระหนี้ ปลดหนี้ เป็นต้น

โมฆะกรรม

มาตรา 150 “การใดมีวัตถุประสงค์เป็นการต้องห้ามชัดแจ้งโดยกฎหมาย เป็นการพ้นวิสัยหรือ เป็นการขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน การนั้นเป็นโมฆะ”

อธิบาย

    จากมาตรา 150 มีหลักว่าการแสดงเจตนาทำนิติกรรมโดยมีวัตถุประสงค์ต่อไปนี้เป็นโมฆะ

1.วัตถุประสงค์เป็นการต้องห้ามชัดแจ้งโดยกฎหมาย

2.วัตถุประสงค์เป็นการพ้นวิสัย การพ้นวิสัยได้แก่

การใดๆที่เป็นไปไม่ได้หรือไม่สามารถจะทำได้สำเร็จเลย

การใดๆที่มุ่งหมายถึงสิ่งหนึ่งสิ่งใดโดยเฉพาะ แต่ในขณะทำการนั้นสิ่งนั้นไม่มีตัวตนอยู่เสียแล้ว

3.วัตถุประสงค์เป็นการขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน

คำถาม “การพ้นวิสัย” กับ “เหตุสุดวิสัย” แตกต่างกันอย่างไร?

การแสดงเจตนาที่ไม่ตรงกับเจตนาที่แท้จริง

มาตรา 154 การแสดงเจตนาซ่อนเร้น “การแสดงเจตนาใด แม้ในใจจริงผู้แสดงจะมิได้เจตนา ให้ตนต้องผูกพันตามที่ได้แสดงออกมาก็ตาม หาเป็นมูลเหตุให้การแสดงเจตนานั้นเป็นโมฆะไม่  เว้นแต่คู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งจะได้รู้ถึงเจตนาอันซ่อนอยู่ในใจของผู้แสดงนั้น”

อธิบาย

  หลัก การแสดงเจตนาไม่เป็นโมฆะ แม้ในใจจริงผู้แสดงจะมิได้เจตนาให้ตนต้องผูกพันตามที่ได้แสดงออกมาก็ตาม

    ข้อยกเว้น การแสดงเจตนานั้นจะตกเป็นโมฆะ ก็ต่อเมื่อคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งได้รู้ถึงเจตนาอันซ่อนอยู่ในใจของผู้แสดงเจตนา ในขณะที่แสดงเจตนานั้น

(ฎ.580/2509) แก้วได้แสดงเจตนากู้เงินจากธนาคารมหานคร โดยในใจจริงทำงานแทนกบซึ่งเป็นผู้จัดการธนาคารมหานคร เพราะกบรับเงินกู้นั้นไป เช่นนี้ แม้กบจะเป็นผู้จัดการธนาคารมหานครและได้รู้ถึงเจตนาแท้จริงในใจของแก้วผู้แสดงเจตนา ก็ถือไม่ได้ว่าธนาคารมหานครได้รู้เช่นนั้นด้วย เนื่องจากกบผู้จัดการไม่มีอำนาจเป็นผู้แทนนิติบุคคล ดังนั้นสัญญาเงินกู้ดังกล่าวจึงใช้บังคับได้

มาตรา 155 วรรคหนึ่ง เจตนาลวง “การแสดงเจตนาลวงโดยสมรู้กับคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งเป็นโมฆะ  แต่จะยกขึ้นเป็นข้อต่อสู้บุคคลภายนอกผู้กระทำการโดยสุจริต และต้องเสียหายจากการแสดงเจตนาลวง นั้นมิได้”

อธิบาย

      หลัก การแสดงเจตนาลวงเป็นโมฆะไม่ผูกพันคู่กรณีทั้งสองฝ่าย

    ข้อยกเว้น แต่จะยกเอาความเป็นโมฆะนั้นขึ้นต่อสู้บุคคลภายนอกผู้กระทำการโดยสุจริต และต้องเสียหายจากการแสดงเจตนานั้นไม่ได้

    บุคคลภายนอกที่จะได้รับความคุ้มครองตามมาตรานี้ประกอบด้วยหลัก 2 ประการ

สุจริต กล่าวคือ ไม่รู้ถึงการแสดงเจตนาที่คู่กรณีสมรู้ร่วมคิดกันเพื่อลวงตน

เสียหายเนื่องจากการแสดงเจตนาลวงนั้น

คำถาม   ก และ ข สมคบกันโดย ก แกล้งโอนที่ดินให้ ข เนื่องจาก ก ไม่ต้องการให้เจ้าหนี้มาบังคับชำระหนี้ในที่ดินของตน ต่อมา ข กลับนำที่ดินผืนนั้นไปขายให้แก่ ค โดย ค รับซื้อที่ดินจาก ข โดยสุจริตไม่ทราบเจตนาลวงระหว่าง ก และ ข ดังนี้ ก จะสามารถฟ้องร้องเพื่อจะเอาที่ดินคืน โดยอ้างเจตนาลวงที่ ก กับ ข สมคบกันได้หรือไม่?

มาตรา 155 วรรคสอง นิติกรรมอำพราง “ถ้าการแสดงเจตนาลวงตามวรรคหนึ่งทำขึ้นเพื่ออำพราง นิติกรรมอื่น ให้นำบทบัญญัติของกฎหมายอันเกี่ยวกับนิติกรรมที่ถูกอำพรางมาใช้บังคับ”

อธิบาย

    นิติกรรมอำพรางเป็นเรื่องที่คู่กรณีได้แสดงเจตนาทำนิติกรรมขึ้นมา 2 นิติกรรมคือ

1.นิติกรรมที่เกิดจากการแสดงเจตนาลวง ที่ทำโดยเจตนาไม่แท้จริงแต่เปิดเผย

2.นิติกรรมที่เกิดจากการแสดงเจตนาที่แท้จริงแต่ถูกอำพราง

(ฎ.791-792/2509) ไก่กู้เงินจากนกไปแล้วมอบนาให้นกทำกินต่างดอกเบี้ยแต่นกให้ไก่ทำเป็นสัญญาอำพรางไว้ให้แก่นก เพื่อไม่ให้เจ้าหนี้อื่นของไก่มายึดเอานาไป เช่นนี้สัญญาขายนาเป็นนิติกรรมที่เกิดจากการแสดงเจตนาลวงโดยสมรู้กันเพื่ออำพรางการกู้ยืมเงินจึงตกเป็นโมฆะ นกจะให้บังคับตามสัญญาขายนาไม่ได้

การแสดงเจตนาโดยวิปริต

มาตรา 156  สำคัญผิดในสาระสำคัญ “การแสดงเจตนาโดยสำคัญผิดในสิ่งซึ่งเป็นสาระสำคัญ แห่งนิติกรรมเป็นโมฆะ          ความสำคัญผิดในสิ่งซึ่งเป็นสาระสำคัญแห่งนิติกรรมตามวรรคหนึ่ง ได้แก่ ความสำคัญผิด ในลักษณะของนิติกรรม ความสำคัญผิดในตัวบุคคลซึ่งเป็นคู่กรณีแห่งนิติกรรมและความสำคัญผิด ในทรัพย์สินซึ่งเป็นวัตถุแห่งนิติกรรม เป็นต้น ”

มาตรา 158 “ความสำคัญผิดของมาตรา 156 หรือมาตรา 157 ซึ่งเกิดขึ้นโดยความประมาทเลินเล่อ อย่างร้ายแรงของบุคคลผู้แสดงเจตนา บุคคลนั้นจะถือเอาความสำคัญผิดนั้นมาใช้ประโยชน์แก่ตนไม่ได้”

อธิบาย

    ความสำคัญผิดในสิ่งซึ่งเป็นสาระสำคัญแห่งนิติกรรม หมายถึง การแสดงเจตนาด้วยความเข้าใจผิด

ว่าเป็นอย่างหนึ่ง แต่ความจริงเป็นอีกอย่างหนึ่ง ซึ่งหากไม่เข้าใจผิดดังกล่าว นิติกรรมก็จะไม่เกิดขึ้น

 มาตรา 156 วรรคสอง บัญญ้ติยกตัวอย่างความสำคัญผิดในสิ่งซึ่งเป็นสาระสำคัญแห่งนิติกรรมไว้ 3 กรณีคือ

1.ลักษณะของนิติกรรม

2.ตัวบุคคลซึ่งเป็นคู่กรณีแห่งนิติกรรม

3.ทรัพย์สินซึ่งเป็นวัตถุแห่งนิติกรรม

ต.ย.สำคัญผิดลักษณะของนิติกรรม (ฎ.967/2474) ดำลงลายมือชื่อในสัญญายอมความที่อำเภอ โดยดำไม่รู้ข้อความในสัญญาเข้าใจผิดว่าเป็นหนังสือประกันตัวแดงน้องชายตน แต่กลายเป็นสัญญายอมความต่อกรมการอำเภอว่าดำยอมใช้เงินแก่ผู้เสียหาย สัญญายอมความจึงตกเป็นโมฆะตามมาตรา 156

ต.ย. สำคัญผิดตัวบุคคลซึ่งเป็นคู่กรณี ดำประสงค์จะมอบแหวนเพชรให้เปิ้ลคู่รักของตนแต่ได้ไปมอบให้กับขวัญน้องสาวฝาแฝดของเปิ้ลโดยเข้าใจผิดคิดว่าขวัญเป็นเปิ้ล เช่นนี้สัญญาดังกล่าวเป็นโมฆะ

ต.ย. สำคัญผิดทรัพย์สินซึ่งเป็นวัตถุแห่งนิติกรรม (ฎ.843/2501) ดำมีความประสงค์จะขายที่ดินด้านตะวันตก มิใช่ส่วนทางด้านตะวันออก การที่ดำยอมลงชื่อในสัญญาซื้อขายที่ดินด้านตะวันออกก็เพราะโจทก์อ่านหนังสือไม่ออกและเชื่อใจแดงซึ่งเป็นเพื่อนกันย่อมเป็นการสำคัญผิดในสาระสำคัญเกี่ยวกับวัตถุของนิติกรรม นิติกรรมจึงตกเป็นโมฆะตามมาตรา 156

มาตรา 159 กลฉ้อฉล “การแสดงเจตนาเพราะถูกกลฉ้อฉลเป็นโมฆียะ                การถูกกลฉ้อฉลที่จะเป็นโมฆียะตามวรรคหนึ่ง จะต้องถึงขนาดซึ่งถ้ามิได้มีกลฉ้อฉลดังกล่าว การอันเป็นโมฆียะนั้นคงจะมิได้กระทำขึ้น               ถ้าคู่กรณีฝ่ายหนึ่งแสดงเจตนาเพราะถูกกลฉ้อฉลโดยบุคคลภายนอก การแสดงเจตนานั้นเป็นโมฆียะต่อเมื่อคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งได้รู้หรือควรจะได้รู้ถึงกลฉ้อฉลนั้น”

อธิบาย การแสดงเจตนาเนื่องจากถูกกลฉ้อฉล แบ่งพิจารณาเป็น 5 กรณี ดังนี้

1.กลฉ้อฉลที่กระทำโดยคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่ง

2.กลฉ้อฉลที่กระทำโดยบุคคลภายนอก

3.กลฉ้อฉลโดยการนิ่ง

4.คู่กรณีต่างฝ่ายต่างกระทำการโดยฉ้อฉล

5.กลฉ้อฉลเป็นเพียงเหตุจูงใจให้คู่กรณีฝ่ายหนึ่งมีภาระหนักขึ้นกว่าปกติ

(ฎ.1044/2534) โจทก์ฟ้องว่าโจทก์จำใจทำนิติกรรมขายที่พิพาทให้จำเลยทั้งๆที่โจทก์ไม่สมัครใจ แต่โจทก์มีความเชื่อมั่นในคำชี้แจงของเจ้าหน้าที่ของจำเลยว่า ถ้าการสร้างเขื่อนตามโครงการของจำเลยเสร็จ น้ำต้องท่วมที่ดินของโจทก์แน่ โจทก์จึงต้องขายที่พิพาทแก่จำเลย อันเป็นผลให้สัญญาซื้อขายที่พิพาทเป็นโมฆียะตามมาตรา 159

อธิบาย 

กลฉ้อฉลที่กระทำโดยบุคคลภายนอก

หลัก นิติกรรมนั้นไม่ตกเป็นโมฆียะ

เว้นแต่ คู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่ง (ฝ่ายที่ไม่ถูกกลฉ้อฉล) ได้รู้หรือควรจะได้รู้ถึงกลฉ้อฉลโดยบุคคลภายนอกนั้น ก่อนหรือขณะแสดงเจตนาทำนิติกรรม

ข้อสังเกต กลฉ้อฉลโดยบุคคลภายนอกนี้ต้องเป็นกลฉ้อฉลที่ถึงขนาด ซึ่งถ้าไม่มีกลฉ้อฉลดังกล่าวนิติกรรมก็คงมิได้เกิดขึ้นด้วย จึงจะทำให้นิติกรรมตกเป็นโมฆียะ

กลฉ้อฉลโดยการนิ่ง มีหลักเกณฑ์ 3 ประการ

1.ต้องเป็นการทำนิติกรรมสองฝ่าย

2.คู่กรณีฝ่ายหนึงจงใจนิ่งเสีย ไม่แจ้งข้อความจริงหรือคุณสมบัติอันคู่กรณีอีกฝ่ายหนึ่งมิได้รู้

3.ต้องถึงขนาดว่าถ้ามิได้นิ่งเสียเช่นนั้น นิติกรรมนั้นก็คงจะมิได้กระทำขึ้น

ข้อสังเกตุ การนิ่งที่จะเป็นกลฉ้อฉลได้ ผู้ที่นิ่งนั้นจะต้องมีหน้าที่ แจ้งความจริงให้อีกฝ่ายทราบ แล้วนิ่งเสียไม่บอกความจริง ถ้าหากว่าคู่กรณีไม่มีหน้าที่จะต้องแจ้งแล้วนิ่งอยู่เฉยๆ การนิ่งดังกล่าวก็ไม่ถือว่าเป็นกลฉ้อฉลโดยการนิ่ง

ตัวอย่าง คู่กรณีต่างฝ่ายต่างกระทำการโดยฉ้อฉล  ดำหลอกลวงแดงว่าตนมีแหวนทองคำซึ่งแท้จริงเป็นแหวนทองเหลือง ส่วนแดงหลอกลวงดำว่าตนมีนาฬิกาโรเล็กซ์ของแท้จากต่างประเทศ ซึ่งแท้จริงเป็นของปลอม โดยทั้งคู่ต่างหลงเชื่อถึงการหลอกลวงอีกฝ่าย จึงทำการแลกเปลี่ยนกัน ซึ่งถ้าหากไม่มีการหลอกลวงนั้นก็จะไม่กระทำการแลกเปลี่ยนกัน เช่นนี้แล้วสัญญาแลกเปลี่ยนตกเป็นโมฆียะแต่ดำและแดงจะบอกล้างโมฆียะกรรมนั้นไม่ได้และจะเรียกค่าสินไหมทดแทนต่อกันก็ไม่ได้

ข้อสังเกตุ นิติกรรมที่เกิดจากกลฉ้อฉลโดยคู่กรณีทั้งสองฝ่ายนี้ยังคงมีผลเป็นโมฆียะอยู่นั่นเองหาได้สมบูรณ์แต่อย่างใดไม่ เพียงแต่กฎหมายมิให้คู่กรณีทั้งสองฝ่ายที่ไม่สุจริตนั้นใช้สิทธิบอกล้างและเรียกค่าสินไหมทดแทนต่อกัน

มาตรา 161 “ถ้ากลฉ้อฉลเป็นแต่เพียงเหตุจูงใจให้คู่กรณีฝ่ายหนึ่งยอมรับข้อกำหนดอันหนักยิ่งกว่าที่คู่กรณีฝ่ายนั้นจะยอมรับโดยปกติ คู่กรณีฝ่ายนั้นจะบอกล้างการนั้นหาได้ไม่ แต่ชอบที่จะเรียกเอาค่าสินไหมทดแทนเพื่อความเสียหายอันเกิดจากกลฉ้อฉลนั้นได้”

อธิบาย แม้จะไม่มีการหลอกลวงดังกล่าวคู่กรณีฝ่ายที่ทำนิติกรรมก็ยังคงแสดงเจตนาทำนิติกรรมอยู่นั่นเอง เพียงแต่การหลอกลวงดังกล่าวทำให้เขาต้องยอมรับข้อกำหนด (ภาระ) ที่หนักขึ้นกว่าปกติ

ผลทางกฎหมาย นิติกรรมนั้นสมบูรณ์ไม่ตกเป็นโมฆียะ ดังนั้นคู่กรณีที่ถูกกลฉ้อฉลตามมาตรา 161 จะบอกล้างนิติกรรมดังกล่าวนี้ไม่ได้ ทำได้แต่เพียงใช้สิทธิเรียกร้องค่าสินไหมทดแทนอันเกิดจากกลฉ้อฉลนั้น

ข้อสังเกตุ

• กลฉ้อฉลเพียงเหตุจูงใจเป็นการหลอกลวงเรื่องเล็กน้อยทำให้คู่กรณีอีกฝ่ายต้องรับข้อกำหนดอันหนักกว่าปกติเท่านั้น

• กลฉ้อฉลเพียงเหตุจูงใจนี้ต้องปรากฎว่าแม้ไม่มีการหลอกลวง คู่กรณีก็ยังคงทำนิติกรรมดังกล่าวอยู่

 

(ฎ.1559/2524) มหาวิทยาลัย ร. ต้องการซื้อเครื่องไสสันทากาวเพื่อใช้ติดปกหนังสือในโรงพิมพ์ของมหาวิทยาลัย ร. ในกระบวนการจัดซื้อ บริษัท ก. กับผู้จัดการโรงพิมพ์ซึ่งเป็นลูกจ้างของมหาวิทยาลัย ร. ร่วมกันทำกลฉ้อฉลให้มหาวิทยาลัย ร. ซื้อเครื่องไสสันทากาวแพงกว่าราคาจริง เช่นนี้เป็นกลฉ้อฉลเพื่อเหตุตาม ป.พ.พ มาตรา 161 มหาวิทยาลัย ร. จะบอกล้างสัญญาซื้อขายเครื่องไสสันทากาวมิได้ ได้แต่เรียกค่าเสียหายตามจำนวนที่เกินกว่าราคาจริง ดังนั้นมหาวิทยาลัย ร. ต้องใช้ราคาเครื่องไสสันทากาวตามราคาจริงแก่บริษัท ก.

มาตรา 164 “การแสดงเจตนาเพราะถูกข่มขู่เป็นโมฆียะ                    การข่มขู่ที่จะทำให้การใดตกเป็นโมฆียะนั้น จะต้องเป็นการข่มขู่ที่จะให้เกิดภัยอันใกล้จะถึงและร้ายแรงถึงขนาดที่จะจูงใจให้ผู้ถูกข่มขู่มีมูลต้องกลัว ซึ่งถ้ามิได้มีการข่มขู่เช่นนั้น การนั้นก็คงจะมิได้กระทำขึ้น”

มาตรา 166 “การข่มขู่ย่อมทำให้การแสดงเจตนาเป็นโมฆียะแม้บุคคลภายนอกจะเป็นผู้ข่มขู่”

คำถาม การข่มขู่โดยบุคคลภายนอก กับการฉ้อฉลโดยบุคคลภายนอกเป็นเหตุให้นิติกรรมตกเป็นโมฆียะมีความแตกต่างกันตรงไหน?

อธิบาย นิติกรรมที่เกิดจากการข่มขู่นั้นจะตกเป็นโมฆียะ ถ้าการข่มขู่นั้นถึงขนาดซึ่งมีลักษณะดังนี้คือ

1.เป็นการข่มขู่ให้เกิดภัยอันใกล้จะถึง และผู้ถูกข่มขู่ไม่อาจหาทางหลีกเลี่ยงหรือป้องกันได้

2.เป็นภัยร้ายแรงถึงขนาดที่ผู้ถูกข่มขู่มีมูลต้องกลัว

ข้อสังเกตุ การข่มขู่ว่าจะให้เกิดภัยนี้ไม่จำเป็นต้องเป็นภัยที่เกิดขึ้นแก่ตัวเนื้อร่างกายของผู้ถูกข่มขู่เท่านั้น อาจเป็นภัยที่จะเกิดขึ้นแก่บุพการี ผู้สืบสันดานหรือทรัพย์สินของผู้ถูกข่มขู่ก็ได้

มาตรา165 การข่มขู่โดยชอบด้วยกฎหมาย “การขู่ว่าจะใช้สิทธิตามปกตินิยม ไม่ถือว่าเป็นการข่มขู่”

อธิบาย

"การขู่ว่าจะใช้สิทธิตามปกตินิยม" หมายถึง การใช้สิทธิซึ่งตนมีอยู่อย่างปกติคนทั่วไปเขาใช้กัน เช่น การใช้สิทธิเรียกร้องให้ลูกหนี้ใช้หนี้ตน หรือการขู่ว่าจะฟ้องศาลเป็นต้น

"การกระทำที่ทำไปเพราะนับถือยำเกรง" หมายถึงการกระทำเพราะความเคารพระหว่างผู้น้อยกับผู้ใหญ่ ซึ่งในกรณีนี้ยังไม่ถึงขนาดที่จะทำให้การแสดงเจตนาเสียไปได้

ตัวอย่าง ดำเป็นบุตรคนโตของแดง ปู่ของดำได้ยกทรัพย์สมบัติให้ดำมากมาย แดงจึงบอกให้ดำแบ่งทรัพย์สมบัติโดยโอนให้ลูกคนรอง คือน้องของดำบ้าง ดำกลัวบิดาจะโกรธจึงทำตามที่บิดาสั่ง ดังนี้ต่อมาภายหลังดำจะอ้างว่าสัญญายกให้เป็นโมฆียะ เพราะถูกแดงข่มขู่ไม่ได้ เพราะเป็นการแสดงเจตนาด้วยความนับถือยำเกรงตามมาตรา 165